ΝΕΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ΥΔΡΟΓΟΝΑΝΘΡΑΚΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Συνέντευξη στον Γ. Λιβυάκη (Ελευθεροτυπία, Φεβρουάριος 2011)

Υπάρχει έντονη κινητικότητα σε σχέση με την εξερεύνηση υδρογονανθράκων στη χώρα μας. Οι άμεσα σχετιζόμενοι με το αντικείμενο της εξερεύνησης, εξόρυξης και αξιολόγησης κοιτασμάτων υδρογονανθράκων καθηγητές στο τμήμα Μηχανικών Ορυκτών Πόρων στο Πολυτεχνείο Κρήτης, ο καθηγητής Α. Βαφείδης (γεωφυσικά) που είναι και ο Πρόεδρος του τμήματος, ο καθηγητής Ν. Βαρότσης (μηχανική ταμιευτήρων), ο αναπληρωτής καθηγητής Β. Κελεσίδης (τεχνική γεωτρήσεων) και ο αναπληρωτής καθηγητής Ν. Πασαδάκης (αξιολόγηση ορυκτών πρώτων υλών) απάντησαν στα ακόλουθα ερωτήματα που τέθηκαν:

1. Τι γίνεται - τι πρέπει να γίνει - πώς πρέπει να γίνει στην χώρα μας η έρευνα υδρογονανθράκων

Mετά από μία απραξία 15 ετών κάτι επιτέλους κινείται στο θέμα εξερεύνησης υδρογοναθράκων στην χώρα μας. Ο ίδιος ο Πρωθυπουργός από το βήμα της Βουλής ανακοίνωσε τον περασμένο Δεκέμβριο την απόφαση της κυβέρνησης να προχωρήσει ενεργά σε νέες έρευνες για υδρογονάνθρακες στον χερσαίο και στον υποθαλάσσιο χώρο. Το αρμόδιο υπουργείο (ΥΠΕΚΑ) με τον υφυπουργό κ. Ι. Μανιάτη ήδη κατέθεσε σχέδιο νόμου προς διαβούλευση για την δημιουργία του Φορέα που θα δρομολογήσει τις απαραίτητες διαδικασίες. Η διαβούλευση ολοκληρώθηκε την 31 Ιανουαρίου 2011. Υπάρχει όμως το μέγα ερώτημα προς όλες τις προηγούμενες κυβερνήσεις από το 1996 και εφεξής, γιατί δεν προχώρησαν σε παρόμοιες κινήσεις όλα αυτά τα χρόνια;

Η δημιουργία του Φορέα αυτού πρέπει να δώσει την δυνατότητα να δημιουργηθούν οι κατάλληλες προϋποθέσεις προσέλκυσης επενδυτών εξερεύνησης και εξόρυξης υδρογοναθράκων, με ελάχιστο κόστος για τον Ελληνα φορολογούμενο. Το κύριο ζητούμενο είναι ο Φορέας αυτός να παίξει το θεσμικό του ρόλο με υπευθυνότητα και κατάλληλη προεργασία, χωρίς καθυστερήσεις, διασφαλίζοντας τα οφέλη του Δημοσίου, τόσο από τις παραχωρήσεις όσο και από πιθανές ανακαλύψεις. Το Υπουργείο πρέπει να κινηθεί τάχιστα καθώς οι διαδικασίες αυτές είναι ούτως ή άλλως χρονοβόρες. Για να προχωρήσουμε βέβαια σε υποθαλάσσιες έρευνες πρέπει η χώρα μας να φροντίσει για την οριοθέτηση της Ελληνικής Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) στην Μεσόγειο, με την Αίγυπτο, την Κύπρο, την Αλβανία και την Τουρκία.

Από τεχνικής πλευράς η διεθνής πρακτική έρευνας για κοιτάσματα υδρογονανθράκων περιλαμβάνει δύο κυρίως φάσεις. Την προγεωτρητική και την γεωτρητική φάση. Η προγεωτρητική φάση στοχεύει στην μελέτη των γεωλογικών δομών στις οποίες πιθανόν να έχουν παγιδευθεί οι υδρογονάνθρακες και την υπόδειξη θέσεων για ερευνητικές γεωτρήσεις (γεωτρητική φάση). Βασικό εργαλείο στην έρευνα για κοιτάσματα υδρογονανθράκων είναι η γεωφυσική μέθοδος σεισμικής ανάκλασης, η οποία μελετά τα σεισμικά κύματα που ανακλώνται στα όρια των γεωλογικών δομών για να τις απεικονίσει με λεπτομέρεια. Από τη ερμηνεία των δεδομένων σεισμικής ανάκλασης επιβεβαιώνεται το γεωλογικό μοντέλο και υποδεικνύονται πιθανές παγίδες υδρογονανθράκων καθώς και οιπλέον υποσχέσιμες θέσεις των ερευνητικών γεωτρήσεων. Κάτω από προϋποθέσεις η μέθοδος αυτή ενδεχομένως μπορεί να δώσει ενδείξεις γεωλογικών σχηματισμών που περιέχουν φυσικό αέριο. Το κόστος της προγεωτρητικής φάσης είναι πολύ μικρότερο σε σχέση με αυτό της φάσης των γεωτρήσεων. Κατά τη γεωτρητική φάση, αρχικά, πραγματοποιούνται ερευνητικές γετρήσεις για να διαπιστωθεί η ύπαρξη του κοιτάσματος και να εκτιμηθούν τα αποθέματα των υδρογονανθράκων. Στη συνέχεια, αν τα αποτελέσματα των ερευνητικών γεωτρήσεων είναι ενθαρρυντικά, πραγματοποιούνται οι γεωτρήσεις περιχαράκωσης του κοιτάσματος και οι γεωτρήσεις παραγωγής. Τόσο οι ερευνητικές γεωτρήσεις, όσο και οι γεωτρήσεις παραγωγής σε μεγάλα βάθη διάτρησης και κυρίως σε περιοχές μεγάλου βάθους θάλασσας (>1000 m) απαιτούν εξειδικειμένη τεχνογνωσία και εξοπλισμό που διαθέτουν μόνο ορισμένες εταιρείες γεωτρήσεων ανά την υφήλιο.

Η επικρατούσα άποψη αυτή τη στιγμή έγκειται στο να ανατεθεί σε κατάλληλη εταιρεία (ανέξοδα δηλαδή για το Ελληνικό κράτος) η εκτέλεση σεισμικών-γεωφυσικών ερευνών με ‘μη-αποκλειστική-άδεια’ (Non-exclusive license) σε υποθαλάσσιες περιοχές της χώρας μας. Το πόσο σημαντικό είναι να προβούμε σε ανάθεση γεωφυσικών ερευνών για μη-αποκλειστική-άδεια προκύπτει από την διαπίστωση ότι όλες οι ανακαλύψεις υδρογονανθράκων στα πολύ βαθιά νερά του Κόλπου του Μεξικού τα τελευταία 10 χρόνια έχουν βασιστεί σε δεδομένα μη-αποκλειστικής χρήσης. Σε μια τέτοια περίπτωση, τα δεδομένα συλλέγονται από την γεωφυσική εταιρεία και πωλούνται για χρήση και κατάλληλη επεξεργασία σε ενδιαφερόμενες εταιρείες πετρελαίου. Ακολούθως, γίνεται προκήρυξη για παραχωρήσεις και εάν έχει γίνει η κατάλληλη προετοιμασία και η σωστή προβολή, είναι πιθανόν να υπάρξει ενδιαφέρον από τις εταιρείες πετρελαίου έτσι ώστε να προβούν σε προτάσεις εξερεύνησης προς το ελληνικό κράτος, είτε μόνες τους, είτε σε κοινοπραξία με άλλες εταιρείες, που είναι και το σύνηθες.

Συνεπώς η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να προχωρήσει με συνέπεια και επιμονή σε μία μακρόχρονη προσπάθεια εξερεύνησης του υπεδάφους της χώρας μας, σε στεριά και θάλασσα και με την υποστήριξη του πολύ αξιόλογου Ελληνικού επιστημονικού δυναμικού και εντός και εκτός Ελλάδας για να αξιοποιήσει τα πιθανά κοιτάσματα υδρογονανθράκων.

2. Στο Πολυτεχνείο Κρήτης είχε γίνει το 2004 ιεράρχηση των περιοχών της Ελλάδος με βάση τις πιθανότητες να βρεθεί πετρέλαιο. Υπάρχει νεότερη ιεράρχηση; Αν ναι, ποιες είναι οι περιοχές αυτές;

Έως σήμερα η Ελλάδα δεν έχει υλοποιήσει ένα συστηματικό πρόγραμμα γεωτρήσεων με επιμονή και συνέπεια, ενώ μπορούμε να πούμε ότι την τελευταία δεκαπενταετία ήταν ταμπού η αναφορά στο αντικείμενο αυτό. Κατά καιρούς γράφονται διάφορα σχετικά με την ύπαρξη κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στην Ελλάδα. Ένα είναι σίγουρο: ότι δεν υπάρχουν ‘λίμνες’ πετρελαίου αλλά υπάρχουν κοιτάσματα, εντοπισμένα μέχρι στιγμής στη Θάσο, στο Κατάκολο και στην Επανομή. Επίσης, υπάρχουν εκτιμήσεις για πετρελαιοπιθανές περιοχές, αγνώστων όμως διαστάσεων και ποιότητας, καθώς υπάρχουν επιφανειακές εμφανίσεις πετρελαϊκών κηλίδων, αλλά και δομές που θα μπορούσαν να φιλοξενούν τέτοια κοιτάσματα, όπως έχει προκύψει από αναλύσεις γεωφυσικών δεδομένων. Επιπρόσθετα, ο υποθαλάσσιος χώρος της Ελλάδας ειναι σχεδόν ανεξερεύνητος. Επισημαίνεται ότι έχουν πραγματοποιηθεί άλματα στην τεχνική γεωτρήσεων που επιτρέπουν την διενέργεια γεωτρήσεων σε δύσβατα μέρη, σε μεγάλα βάθη θάλασσας (διερεύνηση έως και 3000 μέτρα νερού, ολοκλήρωση γεωτρήσεων και παραγωγή έως και 2500 μέτρα βάθος από των πυθμένα της θάλασσας) και σε οριακά εκμεταλεύσιμα κοιτάσματα, που έως πριν 10-15 χρόνια θα ήταν αδύνατον να υλοποιηθούν. Οι εξελίξεις αυτές ίσως βοηθήσουν στην αξιοποίηση του κοιτάσματος στο Κατάκολο που όταν είχε ανακαλυφθεί είχε χαρακτηρισθεί ως ‘οριακά εκμεταλεύσιμο’.

Σε αντίστοιχο άρθρο στα Χανιώτικα Νέα το 2004 είχαν αναφερθεί ως περιοχές προτεραιότητας οι θαλάσσιες περιοχές του Ανατολικού Αιγαίου, του νοτίου και βορείου Ιονίου και νότια της Κρήτης. Έκτοτε δεν υπήρξαν ουσιαστικές αλλαγές όσον αφορά σε πιθανό εντοπισμό νέων περιοχών διότι δεν έχουν μεσολαβήσει οι κατάλληλες έρευνες. Εξαίρεση αποτελεί η περιοχή της Θάσου με την δραστηριοποίηση της Ενεργειακής Αιγαίου που αγόρασε τα δικαιώματα από την Καβάλα Όιλ και με την εκτέλεση δύο νέων γεωτρήσεων το 2009 συνέβαλε στην αύξηση της πολύ μειωμένης παραγωγής πετρελαίου του Πρίνου.

Η νοτιοανατολική Μεσόγειος ήταν κατά κανόνα ανεξερεύνητη και από το 1990 υπήρχαν δημοσιεύσεις για περαιτέρω έρευνα στην περιοχή, με έντονη δραστηριότητα στο Δέλτα του Νείλου και σχετική δραστηριότητα υπεράκτια του Ισραήλ. Σε σχετικό κείμενο σε περιοδικό της βιομηχανίας πετρελαίων (GeoExpro), o Διευθυντής Σύνταξης H. Carstens σημείωνε τον Απρίλιο του 2007 ότι ‘στα επόμενα χρόνια περιμένουμε πολλές παραχωρήσεις στην ανατολική Μεσόγειο και η προσέλκυση των πετρελαιοεταιρειών για εξερεύνηση στις παρθένες περιοχές θα είναι μία εύκολη υπόθεση’. Την ίδια περίοδο η Κύπρος ‘άνοιξε’ την αγορά της στην εξερεύνηση, με την υπογραφή σύμβασης για διενέργεια γεωτρήσεων στο ‘οικόπεδο 12’ που συνορεύει με το τεραστίων διαστάσεων κοίτασμα φυσικού αερίου Leviathan που πολύ πρόσφατα ανακαλύφθηκε στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη του Ισραήλ, σε βάθος νερού 1630 m και βάθος γεώτρησης 5100 m. Τα τελευταία αποτελέσματα ανακάλυψης τεραστίων κοιτασμάτων φυσικού αερίου, απρόσμενα πριν λίγα χρόνια, σε όχι μακρινές περιοχές από εμάς (πέραν του κοιτάσματος LEVIATHAN έχουν ήδη ανακαλυφθεί και τα κοιτάσματα φυσικού αερίου TAMAR και DALIT στην ΑΟΖ του Ισραήλ) ανοίγουν τις προοπτικές και τις ορέξεις των υποψήφιων επενδυτών στην ανατολική Μεσόγειο και η πρόσφατη δραστηριοποίηση της χώρας λαμβάνει χώρα σε μια κατάλληλη περίοδο, αρκεί βέβαια να μην μείνει στα χαρτιά. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα ανωτέρω κοιτάσματα που ανακαλύφτηκαν είναι τεράστια σε μέγεθος. Οι εκτελεσθείσες δοκιμές έχουν δείξει μεγάλες ποσότητες στο TAMAR, που έχει ανακαλυφθεί σε βάθος νερού 1685 m και βάθος γεώτρησης 5145 m, και έχει χαρακτηρισθεί ως η μεγαλύτερη ανακάλυψη κοιτάσματος φυσικού αερίου στον κόσμο για το 2009, ενώ οι ποσότητες στο Leviathan εκτιμώνται ακόμη μεγαλύτερες. Τα εκτιμηθέντα αποθέματα θεωρούνται διπλάσιου όγκου από τα συνολικά αποθέματα της Μεγάλης Βρετανίας και εκτιμάται ότι μπορούν να καλύψουν τις ενεργειακές ανάγκες του Ισραήλ για τα επόμενα 60 με 100 χρόνια.

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε και η διοργάνωση επικείμενου συνεδρίου στο Λονδίνο από την Γεωλογική Κοινωνία της Αγγλίας με τίτλο ‘New and Emerging Plays in the Eastern Mediterranean’ 23-25 Φεβρουαρίου 2011, με παρουσιάσεις από όλες τις χώρες της νοτιο-ανατολικής Μεσογείου, αλλά με απούσα την Ελλάδα. Είναι επίσης ενδιαφέρον να αναφέρουμε ότι τον Μάιο 2011 διοργανώνεται στην Άγκυρα το 18^ο Διεθνές Συνέδριο για εξερεύνηση υδρογονανθράκων στην Τουρκία με ειδικό τμήμα ανακοινώσεων για το πετρελαιο-δυναμικό στην ανατολική Μεσόγειο και ιδιαίτερα ‘...την περιοχή ανάμεσα σε Κύπρο και Τουρκία...’. Οι επισκέψεις πολλών ηγετών στην Κύπρο ενισχύουν τις απόψεις για έντονη κινητικότητα στην ανατολική Μεσόγειο για το ενεργειακό και την υποθαλάσσια εξερεύνηση υδρογονανθράκων και η χώρα μας πρέπει να προχωρήσει γρήγορα, συνετά και με γνώμονα το εθνικό συμφέρον σε όλες τις απαραίτητες αλλά γνωστές διαδικασίες για να διερευνηθεί το υπέδαφος της χώρας μας στην στεριά και στη θάλασσα.

3. Υπάρχουν ενδείξεις για πετρέλαιο στη θαλάσσια περιοχή της Κρήτης;

Δεν υπάρχουν δημοσιευμένα στοιχεία γεωφυσικών ερευνών στην περιοχή νότια της Κρήτης, εντούτοις γνωρίζουμε ότι υπάρχουν ελάχιστα και ξεπερασμένης τεχνολογίας γεωφυσικά δεδομένα σεισμικής ανάκλασης. Πρόσφατα έχουν αναφερθεί σε μη επιστημονικές πηγές πιθανότητες για μεγάλα κοιτάσματα φυσικού αερίου στην περιοχή νότια της Κρήτης (λεκάνη Ηροδότου) κύρια λόγω συνόρων με τα κοιτάσματα που έχουν βρεθεί υπεράκτια του δέλτα του Νείλου στην Αίγυπτο. Το ζητούμενο είναι η συστηματική διερεύνηση της περιοχής με κατάλληλες και στοχευμένες γεωφυσικές έρευνες, με την μέθοδο της μη-αποκλειστικής-άδειας (non-exclusive license geophysical surveys) στην περιοχή για την ανάδειξη πιθανών στόχων και την προσέλκυση εταιρειών πετρελαίου. Γενικότερα, για την ορθολογική αναζήτηση υδρογονανθράκων στη θαλάσσια περιοχή νότια της Κρήτης (και όχι μόνο) θα πρέπει:

1. Να γίνει αξιολόγηση του υπάρχοντος υλικού (γεωλογικές, γεωφυσικές, κοιτασματολογικές μελέτες κ.λ.π.). και να καθοριστούν οι προδιαγραφές της γεωφυσικής έρευνας με τη μέθοδο της σεισμικής ανάκλασης.

2. Να γίνει προκήρυξη διεθνούς διαγωνισμού για την συλλογή δεδομένων σεισμικής ανάκλασης με την προτεινόμενη μέθοδο της ‘μη-αποκλειστικής-άδειας’.

3. Να πραγματοποιηθεί επεξεργασία και ερμηνεία των δεδομένων σεισμικής ανάκλασης από εξειδικευμένο και έμπειρο επιστημονικό δυναμικό.

4. Να αναζητηθούν ενδιαφερόμενοι επενδυτές μέσα από ένα νέο κύκλο παραχωρήσεων στις περιοχές ενδιαφέροντος, να υπογραφούν συμβάσεις και να προχωρήσει η εξερεύνηση υπό την συνεχή εποπτεία του κράτους.

4. Πού έχουν γίνει μέχρι σήμερα γεωτρήσεις στη χώρα μας και με ποια αποτελέσματα;

Από την αρχή του 20^ου αιώνα έως σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί στη χώρα μας γύρω στις 175 κατά το πλείστον ερευνητικές γεωτρήσεις για εύρεση υδρογονανθράκων με επιτυχίες την ανακάλυψη α) των τεσσάρων κοιτασμάτων στον Πρίνο όπου έχουν γίνει 26 ερευνητικές και 64 παραγωγικές και βοηθητικές γεωτρήσεις, και β) του κοιτάσματος φυσικού αερίου στην Επανομή και του κοίτασμα πετρελαίου στο Κατάκολο που χαρακτηρίστηκαν την εποχή της ανακάλυψης τους ως οριακά εκμεταλλεύσιμα. Τα συνολικά αποθέματα που έχουν αντληθεί μέχρι σήμερα από τον Πρίνο ανέρχονται σε 116 εκατομύρια βαρέλια πετρελαίου και 855 εκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου.

Η εξερεύνηση υδρογονανθράκων στην Ελλάδα μέχρι σήμερα δεν είναι πολύ ενθαρρυντική. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στο ότι έχουν γίνει πάρα πολύ λίγες γεωτρήσεις ενώ οι περισσότερες γεωτρήσεις έγιναν πριν από τη δεκαετία του '90, σε σχετικά μικρά βάθη χωρίς την αναπτυγμένη κυρίως τα τελευταία χρόνια γεωφυσική υποστήριξη. Η σημερινή τεχνολογία γεωτρήσεων επιτρέπει γεωτρήσεις έως πολύ μεγάλα βάθη και σε μεγάλα βάθη νερού. Οι γεωλογικές έρευνες συνεπώς σήμερα δεν είναι ακόμα σε θέση να δώσουν μια περιεκτική και αξιόπιστη εικόνα της σχετικά βαθιάς γεωλογικής δομής της χώρας μας, ενώ ο υποθαλάσσιος χώρος της πατρίδας μας είναι ουσιαστικά ανεξερεύνητος.

Τέλος επισημαίνεται ότι αποφασιστική συνδρομή σε αυτή την προσπάθεια μπορεί να έχει η Ελλάδα από το πολύ αξιόλογο ανθρώπινο δυναμικό που διαθέτει, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Πρόκειται για πανεπιστημιακούς στο ΕΜΠ, στο Παν. Πάτρας και στο Πολυτεχνείο Κρήτης, με σημαντικές εμπειρίες και σε μεγάλες εταιρείες του εξωτερικού, καθώς και για διακεκριμένους Ελληνικής καταγωγής τεχνοκράτες (γεωεπιστήμονες και μηχανικούς) οι οποίοι εργάζονται σε εταιρείες πετρελαίου ή σε πανεπιστήμια του εξωτερικού και έχουν εκφράσει την διάθεση να προσφέρουν τις εξειδικευμένες γνώσεις τους και την εμπειρία τους.

Ειδικότερα το Τμήμα Μηχανικών Ορυκτών Πόρων (Μηχ.Ο.Π.) του Πολυτεχνείου Κρήτης έχει τη μεγαλύτερη συγκροτημένη ομάδα στην Ελλάδα που ασχολείται ενεργά στην έρευνα και εκπαίδευση σε αντικείμενα ανεύρεσης και εξόρυξης υδρογονανθράκων με αξιόλογη εμπειρία στον διεθνή χώρο. Αναλυτικότερα καλύπτει τους τομείς αναζήτησης με γεωφυσικές μεθόδους (Καθηγ. Αντ. Βαφείδης), τεχνικής γεωτρήσεων (Αν. Καθηγ. Β. Κελεσίδης), Μηχανικής Πετρελαίου και Εκμετάλλευσης Ταμιευτήρων (Καθηγ. Ν. Βαρότσης) και Γεωχημεία Πετρελαίου, Ανάλυση Πετρελαιοειδών και ταυτοποίηση πετρελαϊκών ρύπων στο περιβάλλον (Επικ. Καθηγ. Ν. Πασαδάκης). Επιπρόσθετα, το τμήμα διαθέτει πλήρως εξοπλισμένα υποστηρικτικά ερευνητικά εργαστήρια Βραχομηχανικής, Θραυστομηχανικής, Πετρολογίας και Γεωστατιστικής. Το Τμήμα Μηχ. Ο.Π. συνεργάστηκε και συνεργάζεται σε έργα έρευνας, ανάπτυξης και εφαρμογής αλλά και σε παροχή εξειδικευμένων συμβουλών με τις εταιρείες Schlumberger, Καβάλα Οιλ, την Statoil, Norsk Hydro, MOL, ΕΛΠΕ, ΜΟΤΟΡ ΟΙΛ, Cyclon Hellas, κλπ. Έχει ήδη συνάψει πρωτόκολλο συνεργασίας και ήδη συνεργάζεται με το Petroleum Engineering Department του Πανεπιστήμιου Stavanger της Νορβηγίας σε θέματα που σχετίζονται με την εκμετάλλευση υδρογανθράκων και συνεργάζεται ερευνητικά με τα Heriot-Watt University, Robert Gordon University, University of Houston καθώς και με το ινστιτούτο πετρελαίου του Canadian Geological Survey.

Χάρτης περιοχής ανατολικής Μεσογείου, από την ιστοσελίδα της Noble Energy που είναι η εταιρεία πετρελαίων που έχει υπογράψει συμβόλαιο με την Κυπριακή Δημοκρατία τον Οκτώβριο 2008 για γεώτρηση στο ονομαζόμενο Κυπριακό Μπλοκ 12 (στον χάρτη φαίνεται ως Cyprus A). Φαίνονται τα ανακαλυφθέντα κοιτάσματα στην ΑΟΖ Ισραήλ Dalit, Tamar (90 klm από την ακτή) και Leviathan (130 klm από την ακτή), με τα ποσοστά να δείχνουν την συμμετοχή της εταιρείας στην εκμετάλλευση του κοιτάσματος. Επισημαίνεται ότι η παραχώρηση για εξερεύνηση στην Κύπρο λήγει τον Οκτώβριο 2011.